CHANTE AZNAVOUR EN ARMENIEN

1. Autobiographie
2. Hier encore
3. Tu t’laisses aller
4.Mon émouvant amour
5. Emmenez-moi
6. À ma fille
7. La bohème
8. Mes emmerdes
9.LA MAMMA
10. Mourir d’aimer
11. Quand tu m’aimes
12. Comme ils disent
13. Je m’voyais déjà

Սիրելի Շառլ Ազնավուր,

Մոտ քսան տարի առաջ ձեզ առաջին անգամ հանդիպեցի Նյու–Յորքում, երբեմնի Արարատ ռեստորանում, որտեղ շաբաթավերջին երգում–նվագում էի մի քանի երաժիշտների հետ։Հրաշալի մի հայկական օջախ էր` թե՛տեղի, թե՛ դրսից ժամանած հայերի և թե՛ օտարների համար։ Մի հիանալի վայր նաև ինձ համար, որ նոր էի եկել Հայաստանից. այդտեղ կարելի էր մոռանալ հոգս ու կարոտ, աշխատանքին առընթեր մի քիչ ավելի դրամ վաստակել, հանդիպել հետաքրքիր մարդկանց։ Այդ օրը, իբրև հին երազի իրականացում, ոչ միայն տեսա ձեզ, այլև մտերմիկ զրույցի առիթ ունեցա։

Երբ մոտեցա՝ նստած էիք շրջապատված բարեկամներով: Այնքան էի հուզված ու շփոթ, որ ձեռքս մեկնելիս մի քանի գինու գավաթ շրջեցի սեղանին ... և իմ ապրումներին ավելացավ այդ անհարմար իրավիճակը։ Իսկ դուք անայլայլ, վստահաբար նման իրադրություններում ձեր երկրպագուներին հաճախ տեսած, թույլ տվեցիք, որ նստեմ ձեզ հետ ու մասնակցեմ զրույցին, կարծես ոչինչ չէր պատահել։

Ես ձեզ առաջին անգամ տեսել էի դրանից մի տարի առաջ, Ռադիո Սիթի Հոլում։ Նախապես գրել էի մի նամակ, որը համերգից հետո մի կերպ հանձնել էի ձեզ։ Այդ նամակի մեջ պատմել էի իմ կյանքից մի քանի դրվագ՝ կապված ձեր երգերի հետ։ Թե նչպես Եգիպտոսում, դեռ հազիվ 13 տարեկան, մի ընկերուհու տարեդարձին որպես նվեր գնել էի ձեր մի ձայնապնակը։ Այդ օրը «Սերը՝ մի օրվա պես» երգի ներքո կյանքումս առաջին անգամ պարել էի մի աղջկա հետ, առաջին անգամ զգացել, թե ինչ բան է սերը, առաջին անգամ, ձեր երգի միջոցով, բացահայտել մի նոր աշխարհ։ Հիշել էի նաև ձեր հրաշք «Մամա» երգի հետ կապված մի պատմություն։ Մասնակցելու էի Եգիպտոսի հայ համայնքի կողմից կազմակերպված սիրողական մի մրցույթի։ Ելույթի օրը ինչ–որ զանցանքի համար մայրս ինձ պատժել էր և արգելել տնից դուրս գալ։ Հանդեսի կազմակերպիչները միջամտել էին, և երկար բանակցություններից հետո մայրս թույլ էր տվել, որ մասնակցեմ մրցույթին՝ պայմանով, որ ինձ կտանեն և ելույթից անմիջապես հետո ետ կբերեն տուն։ Հաջորդ առավոտյան նա ինձ արթնացրեց` հայտնելու, որ ձեր “Մամա” երգով շահել էի
առաջին մրցանակը։ Գրել էի նաև այն մասին, որ կինս՝ Անահիտը, փոքր տարիքում, դեռևս ֆրանսերեն չիմանալով, ձեր բոլոր երգերն անգիր էր արել, հետո դրանք բառարանով թարգմանելով սկսել էր ֆրանսերեն սովորել։ Մի խոսքով, այն մասին, որ ձեր երգերն ուղեկցել էին մեզ պատանի տարիքից, օգնել էին ճանաչել կյանքը, մի քիչ ավելի հեշտ ապրել և մեզ տվել էին ճիշտ ու գեղեցիկ երգի բանալին։ Երբ հարցրի այդ նամակիս մասին, ժպտացիք. «Ես այնքա՜ն նամակներ կ՛ստանամ, ո՞ր մեկը հիշեմ»։ Եվ հետո, կարծես սիրտս շահելու համար, երգերիս տետրի մեջ մեկ առ մեկ ստորագրեցիք ձեր բոլոր երգերի տակ։

Տարիներ հետո, 1998 թվին, Նյու–Յորքյանհյուրանոցի ձեր համարում արդեն ամբողջ ընտանիքով առիթ ունեցանք ևս մի հիշարժան հանդիպում ունենալու ձեզ հետ։ Հարցազրույց էիք տալիս հայկական Արձագանք հեռուստաժամին։ Խոսք եղավ այն մասին, որ Նյու–Յորքյան համերգներին ձեր երգերի մեծագույն մասը անգլերեն եք երգում, և դրանց հմայքը «օտար» լեզվով նույնը չէ՝ թեկուզև ձեր կատարմամբ. մի անգամ հատուկ նույնիսկ մեկնել էինք Կանադա՝ բեմից ձեզ միայն ֆրանսերեն լսելու։ Պատասխանեցիք, որ ձեզ համար էական է, որ հանդիսատեսը հասկանա, թե ինչի մասին եք երգում։ Հիրավի, ձեր երգերը երգվում են տարբեր լեզուներով, անգլիախոս կամ իսպանախոս ունկնդիրներն արդեն լիարժեք վայելում են ձեր երգերի իմաստը, սակայն հայ ունկնդիրն այդպիսի հնարավորություն ըստ էության դեռ չի ունեցել։

70–ական թվականների Հայաստանում, որտեղ Եգիպտոսից հետո հանգրվանել էր մեր ընտանիքը, ֆրանսիական մշակույթն զգալի ներկայություն ուներ։ Հատկապես հետաքրքրություն կար ֆրանսիական երգի՝ շանսոնի նկատմամբ։ Իմ սերնդակիցների մեջ և անմիջական շրջապատում կային մարդիկ, որ հրաշալի գիտեին Ազնավուր, Բրել, Ռեջիանի, Բեկո, Պիաֆ և այլն։ Դուք արդեն եղել էիք Հայաստանում, համերգներ ունեցել, և ձեր երկրպագուներն անհամար էին։ Ձեր երգերն այդ ժամանակ թարգմանվեցին հայերեն, մեծ սեր էին վայելում, սիրով արտասանվում և ապրում իբրև քերթողություն։ Սակայն թարգմանությունները զուտ բանաստեղծական էին՝ երգելու համար ոչ հարմար։

Ես ինքս այդ ժամանակից ի վեր, երգեր գրելուս զուգընթաց, հաճախ եմ թարգմանել ֆրանսիական երգիչների երգերը՝ սկսած ձեզնից, Բրելից ու Բրասենսից, մինչև Լը Ֆորեստիե և Սուշոն։ Նպատակս եղել է դրանք «երգելի» դարձնել և միևնույն ժամանակ հայ ունկնդրին ցույց տալ մեղեդու և իմաստալից խոսքի բանաստեղծական ներդաշնակությունը։ Հաճախ եմ այդ երգերը հայերեն կատարել ընկերների նեղ շրջանակում, երբեմն էլ՝ իմ մենահամերգներում։ Այսօր, երբ մասնավորապես ֆրանսիական երգը նահանջել է Հայաստանում, ավելի քան հրամայական է այդ երգիչների գործերը հայերեն ներկայացնել, ցույց տալ մեր լեզվի հնարավորությունները, ցույց տալ հայալեզու երաժշտական աշխարհին, որ ժամանակակից երգի տեքստը կարող է լինել գրագետ, ասելիք ու զգացմունք պարունակել։

2007–ին եզակի առիթ էր ընծայվում այդ թարգմանություններս երգի ձևով հայ ու ֆրանսիացի ունկնդիրներին ներկայացնելու։ Պատրաստել էի մի խտասալիկ՝ «Ազնավուր– Բրասենս–Բրել–Ֆերե–Տրենե–Պիաֆ», որով ուզում էի իմ մասնակցությունը բերել «Հայաստանի Տարին Ֆրանսիայում» միջոցառումներին։ Ցավոք, այդ գործը չիրականացավ և մնաց իմ գզրոցում։ Սակայն երբ այդ երգերը լսել էի տալիս այսուայնտեղ, ես համոզվեցի, որ դրանք հայերեն լեզվով, հենց երգի ձևով լսելու պահանջը մեծ է ևօգտակար հայ երգին։ Անդադար հարցնում էին, թե արդյոք հայերեն լեզվով ունեի՞ այսինչ երգչի այնինչ երգը, և շատ հաճախ խոսքը գնում էր ձեր երգերի մասին։ Այս ամենը խթան եղան, որ ձեռնարկեմ ձեր երգերն առանձին հայերեն ներկայացնելու գործը։

Ահա այսպիսի նախապատմություն ունի այս փունջը՝ կազմված ձեր լավագույն երգերից և թարգմանված ու երգված հայերեն՝ իբրև իմ երախտիքի խոսքը ձեր արվեստի նկատմամբ, իմ նվերը ձեր 85ամյակին, ինչը ձեր դեպքում ոչ թե թիվ է, այլ անդուլ ստեղծագործ աշխատանքից հյուսված մի շքեղ կյանք։ Սա նաև, կարծում եմ, մի օգտակար նվեր է ֆրանսերեն լեզվի հետ աղերս չունեցող այն ազգակիցներիս, որ այսօր պաշտամունքի հասնող հիացում և հարգանք են տածում ձեր հանդեպ, բայց, ավա՜ղ, ձեր երգը լսելիս շատ անգամ չգիտեն, թե ինչի մասին եք երգում։

Այս 13 երգի թարգմանության ընթացքը եղել է երբեմն անճիգ ու սահուն, երբեմն էլ՝ տանջալից։ Պատկերացրեք մի երգ, որ մոտ երեք ամիս քեզ զօրուգիշեր հանգիստ չի տալիս, կամ ի սկզբանե թվում անթարգմանելի, բայց տարօրինակ մի համառությամբ նետվում ես այդ հորձանուտի մեջ և, ամիսներ շարունակ բառերի կռվի մեջ ապրելով, վերջապես գտնում տողն ու պատկերը։ Հետո, հազիվ գործն ավարտած, ներկայացնում ես կնոջդ՝ Անահիտի դատին՝ պարզելու համար, որ արածդ վատ է, և ամեն բան հարկավոր է սկսել սկզբից։ Պատահել է, որ մի քանի օրով գնացել ենք մի հանգստյան տուն՝ առանձնանալու, բայց ձեր մի երգը, իրեն անվերջ պարտադրող երրորդ անձի նման, մեզ ուղեկցել է օր ու գիշեր։

Երաժշտավորման մասը նույնպես խրթին է եղել։ Գրեթե ամեն գործ Տիգրանը երկու– երեք անգամ երաժշտավորել է ծայրեիծայր։ Չենք ուզել նմանակել բնօրինակի երաժշտավորումը, սակայն չենք ուզել նաև բոլորովին շեղվել դրանից, քանի որ առաջնային նպատակն այստեղ ձեր երգերը հայերեն հնչեցնելն է և ոչ թե դրանք նորովի մատուցելը։

Այս երգերը, դեռ նախնական վիճակում, շատերն են լսել, ինձ մոտիկ կամ անծանոթ, սիրել և խրախուսել, որ այս գործը հասցնեմ ավարտի։ Գիտեմ, որ այդ արել եմ սիրով ու պարկեշտորեն, և հուսով եմ, որ կարժանանա նաև ձեր գնահատանքին։

Խորին հիացմունքով,
Պերճ Թյուրաբյան

Cher Charles Aznavour,
Je vous ai rencontré pour la première fois à New York, il y a une vingtaine d’années dans un restaurant arménien, l’Ararat, où en fin de semaine, avec quelques musiciens, nous jouions pour la clientèle. C’était un endroit accueillant pour les Arméniens d’ici et d’ailleurs, pour les étrangers, et aussi pour moi qui venais d’arriver d’Arménie soviétique. J’y oubliais mes soucis et le mal du pays, j’y gagnais un peu d’argent en complément de mon travail de tous les jours et souvent j’y rencontrais des personnalités. Ce jour-là j’avais réalisé un vieux rêve: non seulement je vous avais vu, mais j’avais eu aussi la chance de vous parler.
Quand je me suis approché, vous étiez attablé avec des amis et j’étais tellement ému qu’en vous tendant la main, j’ai renversé quelques verres de vin sur votre table ... une déconvenue qui a décuplé mon embarras. Malgré cela, très serein – sans doute de telles situations vous sont-elles familières chaque fois que vous rencontrez l’un de vos admirateurs – vous m’avez gentiment invité à votre table, comme si rien ne s’était passé.
La première fois que je vous ai vu sur scène, c’était au Radio City Hall, en 1987. Je vous avais écrit
une lettre, que je vous avais apportée à la fin du concert, après avoir franchi plusieurs barrages. J’y racontais quelques fragments de ma vie liés à vos chansons. C’était au Caire, j’avais à peine 13 ans, et pour l’anniversaire d’une amie, j’avais acheté comme cadeau l’un de vos 45 tours. Pour la première fois de ma vie, avec votre chanson “L’amour, c’est comme un jour”, j’avais dansé avec une fille, pourla première fois, j’avais senti les élans de l’amour, pour la première fois, grâce à vos chansons j’avais découvert un autre monde. J’y racontais aussi qu’à la même époque, je devais participer à un gala amateur organisé par un club arménien, avec l’une de vos merveilles, “La Mamma.” Mais à cause d’une espièglerie, j’avais été puni par ma mère qui m’avait défendu d’y aller. Après de longues négociations
avec les animateurs du club, elle avait toutefois fini par céder à leurs prières, à condition que l’on me ramène immédiatement à la maison et à ma réclusion,
dès que j’aurai fini de chanter. Le lendemain matin, elle m’avait réveillé pour m’annoncer que j’avais gagné le premier prix. Je vous avais aussi écrit que
mon épouse, Anahit, connaissait par coeur presque toutes vos chansons et c’est en les traduisant avec un dictionnaire qu’elle avait commencé à
apprendre la langue française. Bref, je soulignais que depuis l’adolescence vos chansons nous avaient accompagnés, nous avaient aidés à vivre mieux, et nous avaient donné la clef de ce qu’est une bonne chanson.
A l’Ararat, quand j’ai fini de vous parler de cette lettre, vous m’avez répondu avec un sourire: “Oh, je reçois tant de lettres. Comment voulez-vous que je m’en souvienne ?” Puis, comme pour me réconforter, vous avez mis votre signature sous toutes vos chansons dans mon cahier de chants.
Plus tard, en 1998, je vous ai rencontré avec toute ma famille, toujours à New York, dans votre chambre d’hôtel. Nous étions venus pour une interview avec la télévision arménienne Ardzagank. (Toutes les photos de cet album ont été prises lors de cette rencontre). Vous répondiez à nos questions interminables, tantôt en arménien, tantôt en français. Je me souviens particulièrement de notre conversation concernant le regret que nous éprouvions du fait qu’à New York vous chantiez la plupart de vos chansons en anglais et qu’elles perdaient pour nous de leur attrait, même si elles sortaient de votre bouche, au point que nous avions même fait le voyage jusqu’à Montréal, pour assister à un concert où vous ne chantiez qu’en français. Vous nous aviez répondu tout net qu’il était fondamental pour vous que le public comprenne ce que vous chantiez.
De fait, depuis longtemps, vos chansons ont été traduites et sont chantées dans différentes langues. Nombreux sont ceux, comme le public anglophone ou hispanophone, qui peuvent ainsi en comprendre le sens, alors que le public arménien, en particulier la jeune génération, n’a pas eu cette chance.
Dans les années 70, en Arménie, où nous vivions désormais, la culture française avait une présence considérable, surtout la chanson française. On connaissait, entre autres, Aznavour, Brel, Bécaud, Reggiani ou Piaf. Vous vous étiez déjà rendu en Arménie et aviez donné des concerts pour vos innombrables admirateurs. Vos chansons avaient été traduites et publiées et elles étaient souvent récitées comme de la poésie. Mais elles n’étaient pas traduites pour être chantées.
Depuis cette époque, moi-même qui écrivais des chansons et m’inspirais de la chanson française, je traduisais souvent Brel, Brassens ... Le Forestier et vous-même. Cependant mon but était de pouvoir les chanter et faire partager au public arménien l’harmonie de leur mélodie et toute la poésie de leurs textes. Je les chantais surtout dans l’intimité, entre amis, parfois aussi pendant mes récitals. Aujourd’hui,alors que la chanson française a presque disparu du monde musical arménien, il est encore plus impératif de réintroduire les oeuvres de ces auteurscompositeurs pour montrer que la chanson peut avoir un fond poétique, un message, une qualité.
En 2007, l’opportunité m’a été offerte de présenter au public français et arménien le bilan de mon travail dans le domaine de la chanson française. J’avais préparé pour “L’Année de l’Arménie en France” un CD sur lequel figuraient Aznavour, Brassens, Brel, Ferré, Trénet et Piaf, 19 chansons traduites et chantées en arménien par moi-même. Malheureusement, ce projet n’a pas vu le jour et il est resté dans mes tiroirs. Néanmoins, tous ceux qui ont écouté ces chansons m’ont donné une fois de plus la conviction que l’interprétation de ces oeuvres en arménien était une tâche importante pour le bien de la chanson arménienne. On me demandait souvent si je n’avais pas dans mon répertoire tel ou telle chanteur ou chanteuse ou telle ou telle chanson. En fait, il s’agissait surtout de vos chansons. Tout ceci m’a amené à me lancer dans l’aventure de la conception d’un album qui serait dédié à votre oeuvre.
Comme vous le voyez, ce bouquet de vos meilleures chansons, chantées en arménien, est l’aboutissement de longues années, au cours desquelles vous n’avez cessé d’être présent. Cet album est tout d’abord un acte de gratitude envers vous, mon cadeau pour le 85ème anniversaire de l’artiste qui a pris de l’âge sans jamais vieillir et a su durer dans “toute sa splendeur”. Mais c’est aussi un travail nécessaire pour tous mes compatriotes, les Arméniens de ma génération et celle d’aujourd’hui qui vous admirent et adorent vos chansons, sans toujours comprendre de quoi elles parlent et surtout comment elles parlent.
La traduction de ces chansons a été parfois facile et gratifiante, beaucoup plus souvent difficile. C’est ainsi qu’une simple chanson peut vous posséder pendant plusieurs mois. De prime abord, elle vous semble intraduisible, mais Dieu sait pourquoi vous vous obstinez, vous voulez la vaincre, vous vous laissez prendre pendant des jours entiers par le tourbillon des mots, pour ne trouver finalement qu’une seule ligne ou un seul vers. Lorsque la chanson est enfin traduite, vous la présentez au jugement de votre femme, en l’occurrence Anahit, qui trouve qu’elle est à refaire de fond en comble. Il nous est même arrivé de prendre quelques jours de vacances, sans pouvoir nous reposer, car l’une de vos chansons avait suivi nos pas et nous obsédait jour et nuit.
L’orchestration de ces chansons était une autre difficulté. Nous avons maintes fois fait et refait les arrangements avec Tigran pour trouver le juste milieu : nous ne voulions pas qu’elles ressemblent à des karaokés et ne voulions pas non plus d’arrangements originaux, car mon but n’était pas de donner à vos chansons une nouvelle interprétation, mais de les chanter en arménien.
Nombreux sont ceux qui ont suivi les différentes étapes de ce projet. J’ai toujours reçu leur soutien et leurs encouragements. Je sais que j’ai fait ce travail avec amour et dignité, et j’espère que vous l’apprécierez.

Avec toute mon admiration.
Berge Turabian